Hoe vertel je over een zeldzaam en bijzonder concert? Hoe beschrijf je een feest van klank en kleur in woorden? Donderdagavond vond in de Bavo op de Grote Markt, als onderdeel van het Haarlemse Orgelfestival, de 70e editie, een orgelconcert plaats waaraan drie artiesten meewerkten. Organist Hayo Boerema, audiovisueel componist Marcel Wierckx en beeldhouwer/organist Johan Luijmes brachten de Haarlemse variant van een zeer bijzondere Nederlandse productie: Dromen als Messiaen.

Om met enkele kale feiten te beginnen: gespeeld werd La Nativité du Seigneur van Olivier Messiaen, een negendelige orgel cyclus over de geboorte van Christus. De muziek werd verrijkt met kleurrijke vloeiende abstracte beelden, digitaal ontworpen en geprojecteerd op het orgelfront van het 18e-eeuwse Müllerorgel. Deze combinatie van bewegende kleurbeelden en muziek sluit direct aan bij de opvatting van de componist, die synestheet was: Messiaen zag letterlijk kleuren bij akkoorden. Maar een uitvoering mét kleurenbeelden is zeldzaam.

Een uur lang helemaal in een andere wereld

Het concert begon laat, met opzet, bij zonsondergang, als slot van een prachtige zomerdag. De kerk zat coronavol. Deuren werden gesloten. Stilte viel in. Lampen gingen uit, de kerk werd in duister gehuld. Hoge kerkramen filterden de invallende schemer. Het gebruikelijke ritselritueel van de bezoekers viel stil. De wereld was buitengesloten.

En dan, in deze schemerwereld en immense stilte, als van achter de horizon, zette de organist de eerste tintelend zachte, rustige akkoorden trefzeker neer, terwijl tegelijk het orgelfront verlicht werd door kleurrijke bewegende abstracties, die nog het meest leken op weerspiegelingen in water, op ijs, in ramen. De kleuren bewogen mee in de gecompliceerde ritmes die de muziek van Messiaen kenmerken. Kleuren die sfeer en betekenis van de muziek duiden met andere middelen. Het was de start van een uur lang durende extase in muziek, beeld en kleur. Zelfs voor hen die vaak orgelconcerten bijwonen, was het nieuw. Dit was een feest voor het hart en de ziel.

Het denken houdt op, je kan de muziek niet meer volgen, daarvoor is het te ongrijpbaar, te anders. Je bent opgenomen in een wereld waarin je klein kan zijn, waarin je jezelf mag voelen en waar alleen nog klank en kleur is. “Laat je gaan” lijkt de boodschap. De muziek neemt je mee naar een wereld die je nog niet kent. Ze vloeit als een mysterie, stroomt als een rivier, fluistert, vertraagt tot bijna stilstand, versnelt weer, danst en roept het uit van geluk. Muziek en beelden scheppen samen een haast psychedelische ervaring.

Sfeerbepalende kleurprojecties ontworpen door Marcel Wierckx en Johan Luijmes van de productie “Dromen als Messiaen”. Hier is het rugwerk van het orgel te zien.

Muziek voor hart en ziel, voor toen en nu

De Franse componist en organist Olivier Messiaen was een wonderkind en wordt beschouwd als een van de grootste componisten van de 20e eeuw. Zelfs moderne artiesten als Björk, Rufus Wainwright en Radiohead zeggen geïnspireerd te zijn door zijn muziek. De Nativité, een van zijn populairste orgelwerken, is zijn herschepping van het Kerstverhaal in negen delen, variërend van etherische en ijle muziek die de Bavo in zweeft uit een hemelse wereld, tot een triomfantelijke virtuoze toccata op het volle orgel als slotdeel, het Dieu parmi nous: God als mens onder de mensen.

Het slotdeel voelt als een bevrijding van alle last van je schouders. Dit voelt als een verlossing van alle zorgen. De prachtige kleurenevocaties op het orgelfront van het Müllerorgel versterken die zeldzame sfeer: we zijn opgenomen in een andere en hoopvolle wereld. Het karakter van de muziek is modern, vaak dissonerend, vrij, bijna improvisatorisch. Hier geen Bach, geen Mozart. Dit is iets nieuws. Hoewel geworteld in de West-Europese orgeltraditie, spelen veel oosterse elementen in La Nativité een rol, met zeer vrije ritmes ingebed in lange, droevige melodieën, omspeeld door verrassende zachte en soms bijna onhoorbare harmonieën, die zowel heel nieuw zijn, alsook heel vertrouwd aanvoelen.

Toegankelijk voor iedereen

Het geniale aan deze muziek is, hoe technisch gecompliceerd deze ook kan zijn, de rust van de natuur en de meditatie zijn altijd heel dichtbij. Dit is gevoelsmuziek, muziek die ja zegt tegen het leven, ons leven. Geen muziek voor specialisten per se. Tekenend is een anekdote van de componist zelf, die in een interview vertelde dat hij zijn ingewikkelde technisch-muzikale taal voor een concert doceerde aan zijn gehoor, waaronder een Chinese jonge man. Messiaen verloor zich in zijn eigen technische uitleg, de Chinees raakte het spoor bijster, totdat de docent zijn student bevroeg na het concert. “Is niet moeilijk” was diens antwoord. “Is zon, bloesem, water, lucht”. Precies dát hebben wij donderdagavond mogen ervaren.

Organist Hayo Boerema, die de helaas door ziekte verhinderde Haarlemse Gerrie Meyers verving, liet ons een zinderende interpretatie horen. Met veel rust in de voordracht, voortreffelijke registraties, virtuoos in het zonovergoten slotdeel, liet hij het Müllerorgel in alle schittering tot zijn recht komen. Hoewel dit orgel niet voor deze muziek geschapen is, maakte Boerema deze avond duidelijk waarom dit echt één van de mooiste instrumenten ter wereld is.

Dit bijzondere en zeldzame concert liet me achter met een gevoel van éven in de hemel te zijn geweest. Buiten daalt de realiteit weer in. Maar je weet nu, als je je werkelijk overgeeft aan deze muziek, sta je praktisch voor de poorten van het paradijs.

De beelden van Wierckx en Luijmes zijn geïnspireerd op schilderijen van Charles Blanc-Gatti, een Franse schilder die abstracte beelden voor Messiaen ontwierp, naar aanleiding van een van de eerste uitvoeringen van La Nativité in 1936. Hier zien we het zesde deel, Les Anges, door Wierckx en Luijmes, een flitsende en tintelende interpretatie van engelen die door het luchtruim zweven.

“Ik ben vereerd door de erkenning en herkenning van mijn activiteiten voor de toekomst van de orgelmuziek”

Peter Ouwerkerk, zakelijk leider van het Orgelfestival

Het langst bestaande Orgelfestival ter wereld verlegt nog steeds grenzen

Donderdagavond was ook in ander opzicht bijzonder. De Nederlandse organist Peter Ouwerkerk, de onvermoeibare zakelijk leider van het Haarlemse orgelfestival, ontving de Henny Hogenbijlprijs voor zijn verdiensten voor de klassieke muziek. “Ik voel me vereerd door de Hogenbijlstichting voor de erkenning en herkenning van en stimulans voor mijn activiteiten voor de toekomst van de orgelmuziek”, gaf Ouwerkerk zijn gehoor mee in zijn dankwoord.

Hij leidt niet alleen het Festival, dat meer gericht is op de orgeltraditie, maar werkt ook aan weldoordachte vernieuwingen. Zo organiseert hij de Orgeldag voor Kids, is oprichter van de Stichting StayTuned dat zich richt op tieners en de Young Talents’ Class van het Festival. Vernieuwing is nodig in de Nederlandse orgelwereld en Peter Ouwerkerk is zich daar zeer van bewust. Ook Haerlems Bodem feliciteert Peter Ouwerkerk met deze stimulerende erkenning.

Ben je nieuwsgierig geworden naar een gelijksoortige ervaring, volg dan de geplande uitvoeringen op www.dromenalsmessiaen.nl. Het Festival is inmiddels afgesloten, maar volgend jaar, rond dezelfde tijd, vindt de 71e editie plaats. Mijn verwachtingen zijn nu alvast hoog gespannen.

Peter Ouwerkerk, zakelijk leider van het Orgelfestival, neemt de Henny Hogenbijlprijs 2021 in ontvangst, uit handen van het bestuur van de Hogenbijlstichting

Fotografie: Rob Ouwerkerk

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Please enter your comment!
Please enter your name here